حفاظت از میراث معماری در برابر بلایا؛ ضرورت گذار از واکنش پس از حادثه به مدیریت پیشگیرانه
سیده مریم نوابی سرپرست پایگاه ملی مسجد جامع ساوه در یادداشتی نوشت: ۲۱ مهرماه، روز جهانی کاهش خطر بلایا، فرصتی است برای بازاندیشی در شیوه مواجهه با بناهای تاریخی در برابر مخاطرات طبیعی و انسانی؛ مخاطراتی که در صورت نبود برنامه‌ریزی، شناخت و آمادگی کافی، می‌توانند در مدت کوتاهی بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی یک جامعه را با آسیب‌های جدی و گاه جبران‌ناپذیر مواجه کنند. در حوزه میراث فرهنگی، کاهش خطر بلایا نباید صرفاً به واکنش پس از وقوع حادثه و انجام عملیات اضطراری محدود شود، بلکه باید از مرحله شناخت بنا، شناسایی مخاطرات و ارزیابی میزان آسیب‌پذیری آن آغاز شده و در قالب یک برنامه منسجم و مستمر حفاظت و مدیریت دنبال شود.
بنای تاریخی، برخلاف یک سازه معاصر، صرفاً مجموعه‌ای از عناصر کالبدی نیست. ارزش‌های تاریخی، معماری و هنری، مصالح و فنون ساخت، لایه‌های تاریخی و پیوند بنا با زندگی اجتماعی، مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از ارزش‌ها را شکل می‌دهند که در زمان وقوع بحران باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرند. از این منظر، هرگونه اقدام برای کاهش آسیب نیز باید با اصول حفاظت، اصالت، تمامیت و حداقل مداخله هماهنگ باشد. در چنین رویکردی، شناخت نظام‌مند مخاطرات، کاهش آسیب‌پذیری، آمادگی، پاسخ و بازیابی، اجزای جدا از هم نیستند؛ بلکه حلقه‌های یک فرآیند پیوسته برای صیانت از میراث معماری به شمار می‌روند.
در بناهای تاریخی، خطر الزاماً با وقوع یک زلزله، سیل یا آتش‌سوزی آغاز نمی‌شود. فرسودگی تدریجی مصالح، نفوذ و هدایت نامناسب آب، ضعف یا تغییر در عملکرد عناصر سازه‌ای، عوامل زیستی، نگهداری نامناسب، مداخلات غیرتخصصی و حتی نبود یک نظام منظم پایش می‌توانند به‌تدریج آسیب‌پذیری بنا را افزایش دهند. از این رو، حفاظت پیشگیرانه را باید نخستین خط دفاعی در برابر بحران دانست.
در این میان، برنامه مدیریت خطر باید متناسب با ویژگی‌ها، ارزش‌ها و آسیب‌پذیری‌های هر بنا تدوین شود. مستندسازی دقیق، تهیه نقشه‌های معماری و آسیب‌شناسی، شناسایی عناصر و بخش‌های حساس، پایش مستمر ترک‌ها و تغییرشکل‌ها، کنترل وضعیت بام و آبروها، بررسی شرایط سازه‌ای، پیش‌بینی مسیرهای دسترسی در شرایط اضطراری، تعیین اولویت‌های حفاظت و مشخص کردن شیوه واکنش در سناریوهای مختلف، از جمله اقداماتی است که باید پیش از وقوع حادثه مورد توجه قرار گیرد. آموزش نیروهای پایگاه، تعیین دقیق مسئولیت‌ها و برگزاری تمرین‌ها و مانورهای دوره‌ای نیز می‌تواند فاصله میان وقوع حادثه و آغاز واکنش مؤثر را به حداقل برساند.
در ۲۱ مهرماه، روز جهانی کاهش خطر بلایا، توجه به این رویکرد در حفاظت از بناهای تاریخی کشور اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا حفاظت پایدار از میراث معماری، زمانی تحقق می‌یابد که خطر پیش از تبدیل شدن به بحران شناسایی و برای کاهش پیامدهای آن برنامه‌ریزی شده باشد. در این مسیر، هر اقدام پیشگیرانه، هر پایش منظم و هر مستندسازی دقیق می‌تواند بخشی از ظرفیت بنا برای تاب‌آوری در برابر حوادث آینده را افزایش دهد.
مسجد جامع تاریخی ساوه نمونه‌ای ارزشمند برای توجه جدی‌تر به این رویکرد است. این بنا با برخورداری از لایه‌های تاریخی و معماری متعدد و عناصر و تزئینات ارزشمند، نیازمند یک برنامه حفاظتی است که در آن مرمت، نگهداری، پایش و مدیریت خطر از یکدیگر منفک نباشند. در چنین بنایی، حفاظت مؤثر تنها به انجام عملیات مرمتی پس از مشاهده آسیب محدود نمی‌شود؛ بلکه پایش مستمر و شناسایی نشانه‌های اولیه آسیب، امکان تصمیم‌گیری و مداخله به‌موقع و جلوگیری از گسترش خسارت را فراهم می‌کند.
در مسجد جامع ساوه، پیشگیری می‌تواند از اقداماتی به ظاهر ساده اما بسیار مؤثر آغاز شود؛ از کنترل و هدایت آب‌های سطحی و ناشی از بارندگی و مراقبت مستمر از بام و پوشش‌ها گرفته تا پایش عناصر سازه‌ای، رسیدگی به آسیب‌های موضعی پیش از گسترش آنها، کنترل عوامل زیستی و ثبت مستمر وضعیت بنا. چنین اقداماتی، اگر در قالب یک برنامه منسجم، اولویت‌بندی‌شده و مستمر دنبال شوند، می‌توانند از تبدیل آسیب‌های تدریجی به بحران‌های جدی جلوگیری کنند. در این میان، مستندات به‌روز از وضعیت بنا نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا تصمیم‌گیری درست در شرایط اضطراری، بدون دسترسی به اطلاعات دقیق از وضعیت پیش از حادثه دشوار خواهد بود.
از سوی دیگر، مدیریت خطر تنها وظیفه گروه مرمت نیست. حفاظت مؤثر از یک بنای تاریخی نیازمند همکاری میان متخصصان حفاظت و مرمت، مهندسان سازه، مدیریت بحران، آتش‌نشانی، مدیریت شهری، دستگاه‌های خدمات‌رسان و جامعه محلی است. در شرایط بحران، سرعت و کیفیت تصمیم‌گیری اهمیت ویژه‌ای دارد و این امر بدون تعیین مسئولیت‌ها، ایجاد سازوکار ارتباطی و تدوین دستورالعمل‌های روشن برای شرایط اضطراری امکان‌پذیر نخواهد بود.
حتی دسترسی به تجهیزات اولیه، مشخص بودن مسیرهای خروج و امدادرسانی و تعیین محل امن برای انتقال موقت عناصر و اشیای ارزشمند، باید پیش از وقوع حادثه مورد بررسی و برنامه‌ریزی قرار گیرد.
نکته مهم آن است که برنامه مدیریت خطر نباید سندی ثابت و صرفاً اداری باشد. این برنامه باید بر اساس پایش مستمر بنا، تغییر شرایط محیطی، نتایج مطالعات جدید و تجربه‌های به‌دست‌آمده از اقدامات حفاظتی، به‌طور دوره‌ای بازنگری شود. در واقع، مدیریت خطر فرآیندی مستمر است که از شناخت و ارزیابی آغاز می‌شود، با اقدامات پیشگیرانه و کاهش آسیب‌پذیری ادامه می‌یابد و در زمان وقوع حادثه، با واکنش سریع و برنامه‌ریزی‌شده و سپس بازیابی و مستندسازی تجربه‌ها تکمیل می‌شود. تجربه هر حادثه نیز باید به اصلاح برنامه‌ها و افزایش آمادگی برای مواجهه با رخدادهای بعدی منجر شود.
در نهایت، هدف از مدیریت خطر در میراث فرهنگی، صرفاً نجات یک بنا پس از وقوع حادثه نیست؛ هدف، کاهش احتمال ایجاد آسیب، محدود کردن پیامدهای مخاطرات و افزایش توان بنا و مجموعه مدیریتی آن برای مواجهه با بحران است. هرچه شناخت ما از بنا دقیق‌تر، پایش منظم‌تر و برنامه‌ریزی پیشگیرانه جدی‌تر باشد، امکان حفاظت از ارزش‌های تاریخی و معماری آن نیز بیشتر خواهد بود.
از این منظر، روز جهانی کاهش خطر بلایا را می‌توان فرصتی برای یک اقدام عملی در حوزه میراث فرهنگی دانست: هر پایگاه و مجموعه تاریخی می‌تواند با شناسایی مخاطرات اختصاصی خود، تهیه و به‌روزرسانی پرونده آسیب‌پذیری، اولویت‌بندی اقدامات پیشگیرانه، تدوین دستورالعمل واکنش اضطراری و آموزش نیروهای مرتبط، یک گام مشخص برای افزایش تاب‌آوری بنا بردارد. این اقدامات زمانی اثربخش خواهند بود که از سطح برنامه و سند فراتر رفته و در چرخه روزمره حفاظت، پایش و نگهداری بنا جای گیرند.
روز جهانی کاهش خطر بلایا می‌تواند یادآور این اصل اساسی برای جامعه میراث فرهنگی باشد که در حفاظت از بناهای تاریخی، بهترین زمان برای مقابله با یک بحران، زمانی است که هنوز بحران اتفاق نیفتاده است؛ زیرا بسیاری از خسارت‌هایی که پس از یک حادثه جبران‌ناپذیر به نظر می‌رسند، با شناخت به‌موقع خطر، پایش مستمر، آمادگی و مدیریت صحیح، از ابتدا قابل پیشگیری یا کاهش بوده‌اند.