خطوط لوله نفت و گاز در آسیای مرکزی
آسیای مرکزی از زمان استقلال جماهیر پنج‌گانه، برای گذار از زیرساخت‌های دوره شوروی به شبکه‌ای با مسیرهای متنوع صادراتی تلاش کرده است. ترکمنستان و قزاقستان، به‌عنوان صادرکنندگان اصلی انرژی منطقه، با توسعه خطوط انتقال به چین، روسیه و ایران، نقش مهمی داشته‌اند. بااین‌حال، صادرات منطقه همچنان به چند مسیر محدود وابسته است و پروژه‌های جدید با موانع متعددی مواجه‌اند. حمله اوکراین به پایانه صادراتی قزاقستان در نووروسیسک، آسیب‌پذیری مسیر روسیه را آشکار و توجه قزاقستان را به تقویت مسیر چین جلب کرد. ترکمنستان نیز به دنبال ایجاد مسیرهای جدید است. جنگ اوکراین و تحولات تنگه هرمز نیز توجه اروپا را به منابع انرژی منطقه افزایش داده است.
خطوط لوله سه‌گانه گاز ترکمنستان-چین (B، Aو C) مهم‌ترین اتصال گازی منطقه‌اند. ظرفیت سالانه خطوط A و B هرکدام ۱۵ و خط C حدود ۲۵ میلیارد مترمکعب است؛ بنابراین، ظرفیت مجموع آن‌ها به ۵۵ میلیارد مترمکعب می‌رسد. این خطوط بین سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۴ راه‌اندازی شدند و از طریق ازبکستان و قزاقستان، گاز ترکمنستان را به چین منتقل می‌کنند. هزینه احداث آن‌ها بین ۱۴ تا ۲۰ میلیارد دلار برآورد شده است.
شبکه آسیای مرکزی–مرکز (CAC) نیز ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان را به روسیه متصل می‌کند و ظرفیت اسمی بخش اصلی آن سالانه ۶۰ میلیارد مترمکعب است. بااین‌حال، خرید گاز ترکمنستان از سوی گازپروم در میانه سال ۲۰۲۴ متوقف شده است. بخشی از شبکه از سال ۲۰۲۳ برای انتقال گاز روسیه به ازبکستان استفاده می‌شود که حجم آن در سال ۲۰۲۴ به ۵.۶ میلیارد مترمکعب رسید.
ایران و ترکمنستان نیز دو خط گازی دارند: کربچه–کردکوی با ظرفیت سالانه ۸ میلیارد مترمکعب، احداث‌شده در سال ۱۹۹۷، و دولت‌آباد–سرخس–خانگیران با ظرفیت ۱۲.۵ میلیارد مترمکعب، راه‌اندازی‌شده در سال ۲۰۱۰. ظرفیت اسمی مجموع این دو خط ۲۰ میلیارد مترمکعب است، اما استفاده از آن‌ها در سال‌های اخیر کمتر از ظرفیت طراحی بوده است.
مهم‌ترین مسیر صادرات نفت منطقه، خط لوله کنسرسیوم خط لوله کاسپین (CPC) است که نفت غرب قزاقستان را از طریق روسیه به نووروسیسک منتقل می‌کند. این خط به طول ۱۵۱۱ کیلومتر در سال ۲۰۰۱ راه‌اندازی شد. توسعه آن طی سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۷، با سرمایه‌گذاری ۵.۴ میلیارد دلاری، ظرفیت را به حدود ۱.۶ میلیون بشکه در روز افزایش داد. صادرات متوسط روزانه آن در سال ۲۰۲۴ حدود ۱.۲۵ میلیون بشکه بود. حملات اوکراین، آسیب‌پذیری این مسیر را آشکار کرده‌اند.
خطوط آتیراو–سامارا و کنکیاک–اورسک نیز در صادرات نفت قزاقستان به روسیه نقش دارند. خط نخست با ظرفیت ۳۵۰ هزار بشکه در روز، در سال ۲۰۲۴ روزانه حدود ۲۰۰ هزار بشکه نفت منتقل کرد؛ اما خط دوم که ظرفیت تاریخی آن ۱۳۵ هزار بشکه در روز بوده، به مرمت نیاز دارد.
خط لوله قزاقستان–چین، مسیر جایگزین صادرات نفت به شرق است. مسیر آتاسو–آلشنکو در سال ۲۰۰۶ راه‌اندازی شد و ظرفیت آن به ۴۰۰ هزار بشکه در روز رسید. در سال ۲۰۲۴، حدود ۱.۲ میلیون تن نفت قزاقستان و ۱۰ میلیون تن نفت روسیه از این مسیر به چین صادر شد. همچنین ظرفیت خط کنکیاک–قومکول، راه‌اندازی‌شده در سال ۲۰۰۹، قرار است به ۴۰۰ هزار بشکه در روز افزایش یابد.
خط لوله ترکمنستان–افغانستان–پاکستان–هند (تاپی)، مهم‌ترین پروژه گازی جنوب آسیای مرکزی است. این خط با طول ۱۸۱۴ کیلومتر و ظرفیت سالانه ۳۳ میلیارد مترمکعب طراحی شده است. بخش ترکمنستانی آن تکمیل شده و ساخت بخش افغانستان از سال ۲۰۲۴ آغاز شده است. آغاز انتقال گاز برای سال ۲۰۲۷ اعلام شده، اما تکمیل مسیر همچنان با ابهام مواجه است.
پروژه خط D شبکه آسیای مرکزی–چین نیز قرار است با عبور از ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان، سالانه ۳۰ میلیارد مترمکعب به ظرفیت صادرات گاز منطقه بیفزاید. مشکلات متعدید اجرای آن را به تأخیر انداخته‌اند، بااین‌حال، پروژه همچنان مطرح است.
خط لوله ترانس‌کاسپین نیز برای انتقال گاز ترکمنستان از بستر دریای خزر به جمهوری آذربایجان و سپس کریدور جنوبی پیشنهاد شده است، اما این طرح همچنان احداث نشده است.
شبکه خطوط لوله آسیای مرکزی در حال تنوع‌یابی است، اما قزاقستان همچنان در صادرات نفت به مسیر روسیه و ترکمنستان در صادرات گاز به مسیر چین وابستگی بالایی دارند. پروژه‌های جدید با هدف دسترسی به بازارهای جنوب آسیا، چین و اروپا طراحی شده‌اند؛ بااین‌حال، تأمین مالی، امنیت مسیرها، دسترسی به بازار و ملاحظات ژئوپلیتیکی همچنان مهم‌ترین موانع تنوع‌بخشی به صادرات انرژی منطقه هستند.