ویپ، بستر مصرف مواد مخدر جدید/ از «کتامین» و «یابا» تا «دی‌ام‌تی»
گزارش جدید اینترپل از تغییر چهره بازار مواد مخدر مصنوعی در جنوب‌شرق آسیا حکایت دارد.
به گزارش سفیر ارجان ، اینترپل از کشف و ضبط ۶۵۰ تن انواع مواد مخدر، پیش‌سازهای شیمیایی و محصولات دارویی در جریان یک عملیات گسترده بین‌المللی علیه بازار مواد مخدر مصنوعی خبر داد؛ عملیاتی که طی آن ۷ هزار و ۲۴۷ مورد توقیف انجام شد و ارزش تقریبی محموله‌های کشف‌شده بیش از یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلار برآورد شده است.
بر اساس اعلام اینترپل، عملیات بین‌المللی «Lionfish-Mayag IV» از ۱۸ مه تا ۴ ژوئن ۲۰۲۶ با مشارکت ۱۷ کشور و با هدف مقابله با شبکه‌های تولید و قاچاق مواد مخدر مصنوعی اجرا شد که در جریان آن، در مجموع ۶۵۰ تن مواد مخدر، مواد پیش‌ساز و فرآورده‌های دارویی کشف و توقیف شد.
طبق گزارش اینترپل، در این عملیات ۷ هزار و ۲۴۷ محموله و مورد مرتبط با قاچاق مواد مخدر شناسایی و ضبط شد و ارزش تقریبی مجموع اقلام کشف‌شده به بیش از ۱.۱ میلیارد دلار می‌رسد. اینترپل همچنین اعلام کرده است که حجم مواد کشف‌شده از نظر ظرفیت بالقوه، معادل حدود ۸۹.۶ میلیون دوز مرگبار برآورد می‌شود؛ به این معنا که در صورت ورود این محموله‌ها به بازار مصرف، امکان تبدیل آنها به چنین تعداد دوز مرگبار وجود داشت.
این عملیات به رهبری اینترپل و با تمرکز بر مقابله با زنجیره تولید، انتقال و عرضه مواد مخدر مصنوعی انجام شد و علاوه بر جنوب شرق آسیا به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی تولید این مواد، مسیرهای ترانزیتی و بازارهای مصرف مرتبط با این منطقه را نیز دربر گرفت.
یکی از محورهای قابل توجه عملیات، شناسایی روند رو به رشد استفاده تفریحی از برخی مواد دارویی و روان‌گردان از طریق دستگاه‌های ویپ بوده است.
مسئولان کشور اندونزی در جریان این عملیات یک هزار و ۹۷۵ لیتر اتومیدیت (Etomidate) کشف کردند؛ ماده‌ای که به‌طور سنتی به‌عنوان داروی بیهوشی مورد استفاده قرار می‌گیرد اما در برخی بازارها، به‌ویژه در آسیا، به‌عنوان ماده مخدر تفریحی از طریق ویپ مصرف می‌شود.
اینترپل همچنین از کشف حجم قابل توجهی از دی‌ام‌تی (DMT) خبر داده است. در مجموع ۷۲۴ کیلوگرم DMT در عملیات کشف شد که به گفته این سازمان، بزرگ‌ترین میزان DMT کشف‌شده در یک عملیات پلیسی تاکنون محسوب می‌شود.
این ماده عمدتاً به شکل مایع کشف شده و برای استفاده در دستگاه‌های ویپ در نظر گرفته شده بود. اینترپل این موضوع را نشانه‌ای از شکل‌گیری بازار جدیدی برای مصرف مواد توهم‌زا از طریق ویپ می‌داند. در جریان عملیات، انواع دیگری از کانابینوئیدها و کانابینوئیدهای مصنوعی نیز به شکل مایع کشف شدند.
کتامین (Ketamine) یک ماده شیمیایی مصنوعی و از گروه مواد گسست‌زا یا Dissociative است؛ یعنی می‌تواند احساس ارتباط فرد با بدن، محیط و واقعیت را مختل کند. UNODC آن را در گروه مواد شبه‌فن‌سیکلیدین و در دسته مواد گسست‌زا قرار می‌دهد.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: کتامین ذاتاً و از ابتدا یک «ماده مخدر خیابانی» نبوده است. این ماده یک داروی شناخته‌شده پزشکی و دامپزشکی است و در پزشکی به‌عنوان داروی بیهوشی استفاده می‌شود. سازمان جهانی بهداشت نیز کتامین را در فهرست داروهای ضروری خود قرار داده است و نهایتاً باید بین دو چهره کتامین تفکیک کرد:
کتامین پزشکی: دارویی که تحت نظارت پزشک برای بیهوشی و برخی کاربردهای درمانی استفاده می‌شود.
کتامین غیرپزشکی: همان ماده یا فرآورده‌های حاوی آن که خارج از نظام درمانی تهیه و مصرف می‌شوند و می‌توانند موجب اختلال شدید ادراک، هوشیاری و عملکرد جسمی شوند.
اثر اصلی کتامین، برخلاف موادی مانند مت‌آمفتامین که محرک هستند، ایجاد حالت گسست است.
فرد ممکن است احساس کند: از بدن خودش جدا شده است؛ محیط اطراف واقعی به نظر نمی‌رسد؛ درک زمان و فاصله تغییر کرده است؛ صداها و تصاویر حالت غیرعادی پیدا کرده‌اند؛ دچار توهم یا اختلال در ادراک شود؛ هماهنگی حرکتی و توانایی صحبت‌کردن کاهش پیدا کند.
به همین دلیل در ادبیات علمی، کتامین بیشتر در خانواده دیسوسیاتیوها (مواد گسست‌زا) قرار می‌گیرد تا محرک‌ها.
چرا کتامین می‌تواند خطرناک باشد؟
خطر اصلی فقط «توهم» نیست. مصرف غیرپزشکی و به‌خصوص مصرف مقادیر زیاد می‌تواند با افزایش ضربان قلب و فشار خون، اختلال تنفسی و مشکلات شدید روانی و جسمی همراه شود. UNODC همچنین از مشکلات مثانه، اضطراب، حملات پانیک، تپش قلب، درد قفسه سینه و افسردگی در ارتباط با مصرف غیرپزشکی کتامین گزارش کرده است.
یک مسئله مهم دیگر این است که ماده‌ای که در بازار غیرقانونی با عنوان کتامین فروخته می‌شود الزاماً ترکیب یا خلوص مشخصی ندارد. بنابراین خطر فقط از خود کتامین نیست و احتمال وجود مواد دیگر نیز مطرح است.
چرا کتامین در گزارش اینترپل مهم شده است؟
در سال‌های اخیر، کتامین در بازار غیرقانونی شرق و جنوب‌شرق آسیا رشد قابل توجهی داشته است. داده‌های جدید UNODC نشان می‌دهد که در فاصله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ حدود ۸۳ درصد کل کشفیات کتامین جهان در شرق و جنوب‌شرق آسیا ثبت شده است. در عین حال، مسیرهای قاچاق کتامین از آسیا به اروپا، آمریکا و آفریقا نیز گسترش یافته‌اند.
حتی پیش‌تر، در کامبوج افزایش بسیار شدیدی در کشفیات کتامین دیده شد؛ کشفیات از ۱۱۲.۵ کیلوگرم در سال ۲۰۲۰ به حدود ۲.۸ تن در سال ۲۰۲۱ رسید و همزمان شواهدی از وجود آزمایشگاه‌های غیرقانونی تولید کتامین به دست آمد.
یابا نام یک نوع قرص حاوی مت‌آمفتامین است که در جنوب‌شرق آسیا بسیار شناخته شده است. UNODC آن را به‌عنوان شکل قرصی مت‌آمفتامین معرفی می‌کند. واژه «یابا» نیز از زبان تایلندی آمده و به معنای تقریبی «داروی دیوانه‌کننده» یا «داروی دیوانگی» است.
یابا را بنابراین نباید یک ماده کاملاً مستقل از مت‌آمفتامین تصور کرد؛ چراکه اگرچه مت‌آمفتامین ماده اصلی‌ست اما ترکیب آن با کافئین و برخی مواد افزودنی دیگر، ماده‌ای جدید به نام «یابا» را ایجاد می‌کند. UNODC گزارش کرده است که قرص‌های یابا در منطقه معمولاً حاوی مت‌آمفتامین و مقدار قابل توجهی کافئین هستند؛ البته ترکیب واقعی قرص‌های بازار غیرقانونی می‌تواند متفاوت باشد.
یابا بعضاً با «شیشه» اشتباه گرفته می‌شود و دلیل آن این است که هر دو به خانواده مت‌آمفتامین مربوط هستند، اما شکل بازارشان متفاوت است.
UNODC می‌گوید در شرق و جنوب‌شرق آسیا، مت‌آمفتامین عمدتاً در دو شکل عمده دیده می‌شود: قرص مت‌آمفتامین (یابا) و مت‌آمفتامین کریستالی.
برخلاف کتامین، یابا محرک سیستم عصبی مرکزی است که مصرف آن می‌تواند باعث افزایش شدید انرژی و فعالیت، کاهش احساس خستگی، افزایش بیداری، کاهش اشتها، افزایش ضربان قلب، بی‌قراری و تحریک‌پذیری، اضطراب و بی‌خوابی و در مصرف شدید یا طولانی، اختلالات روانی و وابستگی شود.
UNODC در توضیح یابا به افزایش انرژی و فعالیت و سپس افت شدید پس از پایان اثر اشاره کرده است. مصرف طولانی‌مدت مت‌آمفتامین نیز می‌تواند وابستگی شدیدی ایجاد کند.
چرا یابا در جنوب‌شرق آسیا این‌قدر مهم است؟
«یابا» یکی از مهم‌ترین محصولات بازار مواد مخدر مصنوعی در منطقه میانمار، لائوس، تایلند و کشورهای اطراف است. به‌خصوص مناطق مرتبط با ایالت شان میانمار در سال‌های اخیر در گزارش‌های بین‌المللی به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی تولید مت‌آمفتامین مطرح بوده‌اند.
UNODC درباره ابعاد بازار بسیار بزرگ این مسئله گزارش کرده که در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۸ درصد کل کشفیات مت‌آمفتامین جهان در شرق و جنوب‌شرق آسیا انجام شده است. همچنین میزان کشفیات مت‌آمفتامین در آسیا در سال ۲۰۲۴ به رکورد جدیدی رسید.